Bystrzyca Kłodzka. Historia, zabytki i ciekawostki średniowiecznego miasta
Bystrzyca Kłodzka to jedno z najbardziej malowniczo położonych miast ziemi kłodzkiej. Stare Miasto wznosi się na wysokim cyplu, otoczonym wodami Nysy Kłodzkiej i rzeki Bystrzycy. Strome uliczki, kamienne mury, baszty i czerwone dachy kamienic sprawiają, że panorama miasta przypomina średniowieczną warownię.
Miejscowość zachowała historyczny układ urbanistyczny, a jej największym skarbem jest niemal kompletny system dawnych fortyfikacji. W Bystrzycy znajduje się także osobliwe Muzeum Filumenistyczne oraz podziemna trasa, na której można poznać historię miejscowego browarnictwa i dawnego więzienia.
Skąd pochodzi nazwa Bystrzycy Kłodzkiej?
Polska nazwa miasta nawiązuje do „bystrej”, czyli szybko płynącej wody. Bystrzyca Kłodzka leży bowiem w miejscu, w którym rzeka Bystrzyca wpada do Nysy Kłodzkiej.
Średniowieczne początki miasta
Początki osadnictwa w tym miejscu sięgają prawdopodobnie XI wieku. W XIII stuleciu rozwijała się już osada położona przy ważnym szlaku handlowym prowadzącym przez ziemię kłodzką w kierunku Czech.
Przed 1319 rokiem Bystrzyca posiadała prawa miejskie. W 1319 roku król czeski Jan Luksemburski przyznał jej pełną samodzielność prawną, dzięki czemu znalazła się w gronie miast królewskich. Jednym z powodów wyróżnienia miasta było wybudowanie na koszt miejscowego wójta systemu murów obronnych.
W średniowiecznej Bystrzycy rozwijało się rzemiosło. Szczególne znaczenie miały sukiennictwo, tkactwo i piwowarstwo. Miasto czerpało też korzyści z położenia przy szlakach handlowych łączących Śląsk z Czechami.
Husyci, wojny, epidemie i pożary
Położenie na pograniczu sprzyjało handlowi, ale narażało miasto na przemarsze wojsk. W 1429 roku Bystrzyca została zdobyta przez husytów. W kolejnych stuleciach mieszkańcy zmagali się z epidemiami, wielkimi pożarami i skutkami konfliktów zbrojnych.
Szczególnie trudny był okres wojny trzydziestoletniej. W mieście i jego okolicach pojawiały się wojska austriackie, saskie i szwedzkie. Kontrybucje, rabunki oraz konieczność utrzymywania oddziałów przyczyniały się do zubożenia mieszkańców.
Bystrzycę dotknęły także duże pożary w latach 1800 i 1823. Mimo zniszczeń przetrwał średniowieczny układ ulic, fragmenty zabudowy oraz znacząca część miejskich obwarowań.
Miasto jak naturalna twierdza
Najstarsza część Bystrzycy została zbudowana na wysokim wzniesieniu. Od wschodu i południa otaczają ją rzeki, dlatego już samo położenie zapewniało mieszkańcom naturalną ochronę.
Stare Miasto tworzy charakterystyczną, zwartą zabudowę. Rynek zajmuje jego najwyższą część, a uliczki opadają stromo w stronę rzek. W niektórych miejscach różnice wysokości są tak duże, że zamiast zwykłych ulic powstały schody i wąskie przejścia.
To właśnie dzięki takiemu położeniu panorama Bystrzycy Kłodzkiej jest wyjątkowo malownicza. Najlepiej oglądać ją z drugiej strony Nysy Kłodzkiej lub z Góry Parkowej.
Mury obronne i trzy średniowieczne wieże
Najcenniejszym zabytkiem miasta pozostaje system średniowiecznych fortyfikacji. Bystrzycę otoczono kamiennymi murami na początku XIV wieku. Do dziś przetrwały znaczne odcinki obwarowań oraz trzy charakterystyczne budowle: Brama Wodna, Baszta Kłodzka i Baszta Rycerska.
Brama Wodna
Brama Wodna strzegła południowego wjazdu do miasta, prowadzącego w stronę Międzylesia. Powstała w XIV lub XV wieku i jest obecnie jednym z nielicznych przykładów gotyckiej bramy miejskiej zachowanej w stosunkowo mało zmienionej formie.
Brama ma kamienne mury, ostrołukowy przejazd oraz charakterystyczne zwieńczenie. Dawniej w jej wnętrzu znajdowała się opuszczana brona, a wjazd zamykano drewnianymi wrotami. Nazwa budowli wiązała się z jej położeniem w dolnej części miasta, niedaleko rzeki.
Przechodząc pod Bramą Wodną, łatwo wyobrazić sobie kupców, wozy i podróżnych, którzy przed wiekami wjeżdżali tędy do miasta.
Baszta Kłodzka
Baszta Kłodzka była związana z głównym wjazdem prowadzącym od strony Kłodzka. Sama brama została rozebrana w XIX wieku, ale wieża przetrwała.
Z górnej części baszty można podziwiać dachy Starego Miasta i układ dawnych ulic. Obiekt jest jednym z punktów Miejskiej Trasy Turystycznej.
Baszta Rycerska
W 1843 roku przebudowano ją na dzwonnicę sąsiedniego kościoła ewangelickiego. Jej górną kondygnację przystosowano do zawieszenia dzwonów ufundowanych przez króla pruskiego Fryderyka Wilhelma IV.
Rynek i ratusz
Sercem miasta jest Plac Wolności, czyli dawny rynek. Otaczają go kamienice, których obecny wygląd pochodzi przede wszystkim z XVIII i XIX wieku. Wiele wcześniejszych budynków zostało zniszczonych lub przebudowanych po pożarach.
Pierwszy ratusz istniał tutaj już w średniowieczu. Dzisiejszy budynek wzniesiono w latach 1853–1854 w stylu neorenesansowym, zachowując starszą wieżę. W jego wnętrzu znajdują się malowidła przedstawiające Bystrzycę Kłodzką w XVIII wieku.
Barokowa kolumna Trójcy Świętej
Na rynku stoi okazała kolumna Trójcy Świętej z 1736 roku. Takie pomniki wznoszono często jako wyraz wdzięczności za ustąpienie epidemii albo z prośbą o ochronę miasta przed chorobami i nieszczęściami.
Bystrzycka kolumna ma rozbudowany, wielokondygnacyjny cokół i liczne figury świętych. Jest jednym z najbardziej charakterystycznych elementów rynku oraz cennym przykładem barokowej rzeźby sakralnej.
Kościół św. Michała Archanioła
Jednym z najstarszych zabytków miasta jest kościół pod wezwaniem św. Michała Archanioła. Jego początki wiążą się ze średniowieczną historią Bystrzycy, chociaż świątynia była później wielokrotnie rozbudowywana i odnawiana.
Muzeum Filumenistyczne, czyli muzeum ognia i zapałek
Najbardziej nietypową atrakcją Bystrzycy Kłodzkiej jest Muzeum Filumenistyczne. Nazwa pochodzi od filumenistyki, czyli kolekcjonowania etykiet, pudełek i innych przedmiotów związanych z zapałkami.
Placówka mieści się w dawnym kościele ewangelickim i budynku dawnej szkoły parafialnej. Jest jedynym muzeum tego rodzaju w Polsce.
W zbiorach znajdują się między innymi:
etykiety i opakowania zapałczane z Polski i innych krajów,
dawne krzesiwa,
zapalniczki benzynowe, gazowe i elektryczne,
przedmioty związane z historią rozpalania ognia,
eksponaty dotyczące dziejów miasta i regionu.
To miejsce interesujące nie tylko dla kolekcjonerów. Kolorowe etykiety zapałczane są małymi dziełami grafiki użytkowej i pokazują zmiany w reklamie, wzornictwie oraz codziennym życiu.
Bystrzyckie podziemia i historia piwa
Pod ulicą Kupiecką znajduje się Podziemna Trasa Turystyczna. Dawniej mieściły się tam piwnice miejskiego browaru oraz więzienie. Obecnie zwiedzający poznają ich historię dzięki krótkim słuchowiskom.
Bystrzyckie piwowarstwo ma bardzo długą tradycję. Potrzebny do produkcji trunku chmiel uprawiano między innymi na Chmielowej Górze i w ogrodach położonych przed Bramą Kłodzką.
Dlaczego piwowarzy śpiewali podczas pracy?
Jedna z najciekawszych opowieści dotyczy śpiewających piwowarów. W ciemnych i parnych wnętrzach obchodzili oni kadzie z gotującą się brzeczką. Śpiew pomagał pracownikom słyszeć, gdzie znajdują się pozostali, zachowywać bezpieczny odstęp i unikać zderzeń oraz niebezpiecznych wypadków.
Władze miasta kontrolowały jakość oraz ilość sprzedawanego piwa. Karano również karczmarzy, którzy biedniejszym klientom nalewali mniej trunku niż zamożnym.
Dawne więzienie
Część podziemi służyła jako miejskie więzienie. Osadzano tam sprawców różnych przestępstw i wykroczeń, a więźniowie mieli wykonywać prace, między innymi zajmować się wypiekiem.
Historia lochów przypomina, że średniowieczne i nowożytne miasto było nie tylko miejscem handlu, ale również posiadało własny system sądowniczy oraz wymierzania kar.
Pręgierz na Małym Rynku
Na Małym Rynku można zobaczyć kamienny pręgierz. W dawnych czasach był symbolem miejskiego wymiaru sprawiedliwości. Przywiązywano do niego skazanych, wystawiając ich na publiczny widok.
Takie kary miały nie tylko ukarać winnego, ale również odstraszyć innych mieszkańców. Dzisiaj pręgierz jest częścią historycznego krajobrazu miasta i znajduje się na trasie prowadzącej do Muzeum Filumenistycznego.
Ciekawostki o Bystrzycy Kłodzkiej
1. Miasto ma dwa rynki
Oprócz głównego Placu Wolności istnieje także Mały Rynek. Znajdują się przy nim Muzeum Filumenistyczne, pręgierz i Baszta Rycerska.
2. Miejskie ulice są wyjątkowo strome
Starówka leży na wysokim wzniesieniu, dlatego część uliczek gwałtownie opada w stronę rzek. Spacer po Bystrzycy może więc przypominać zwiedzanie górskiego miasteczka.
3. W miejskich piwnicach warzono piwo
Produkcja piwa należała do ważnych przywilejów mieszczan. Historię browarnictwa można poznać podczas zwiedzania podziemnej trasy przy ulicy Kupieckiej.
4. Mury przetrwały niemal w komplecie
W wielu miastach obwarowania rozebrano, aby zrobić miejsce pod nowe ulice i zabudowę. W Bystrzycy ocalały długie odcinki murów oraz trzy średniowieczne wieże.
5. Miasto ma jedyne takie muzeum w Polsce
Muzeum Filumenistyczne gromadzi eksponaty związane z zapałkami i sposobami niecenia ognia. To jedna z najbardziej oryginalnych placówek muzealnych na Dolnym Śląsku.
6. Baszta Rycerska była pod opieką rzeźników
Z tego powodu nazywano ją również Basztą Rzeźniczą. Cechy rzemieślnicze odpowiadały niekiedy za utrzymywanie i obronę określonych odcinków miejskich fortyfikacji.
Zapraszamy do Samsary. Odkrywajcie góry, stare miasta i niezwykłe opowieści ziemi kłodzkiej.
